Ülkemizde ve dünyada infertil (kısır) çiftlerin sayısı her geçen gün artmaktadır. Buna paralel olarak, tüp bebek tedavisi sunan merkezler de, bu artan hasta sayısına yanıt vermek için günden güne çoğalmaktadır. Tüp bebek tedavi merkezlerinin sayıca çok fazla olduğu bu durumda, tüp bebek tedavisi olmak isteyen çiftlerin, sonradan mağdur olmamaları için, tedavi alacakları merkezleri seçerken dikkat etmeleri gereken bazı noktalar vardır:
1. Tüp Bebek Merkezinin Başarı Oranları
Tüm dünyada tüp bebek tedavisinin başarı oranı, her bir deneme için (annenin yaşına göre değişmekle beraber) ortalama %35 civarında seyretmektedir. Eğer tedavi alacağınız merkezin başarı oranı, bu oranın çok altında ise, tedavi yöntemlerinde bir aksaklık olma ihtimali söz konusudur; ya da merkezin tedavi başarısının, bu oranın çok üzerinde olduğu söyleniyorsa, hasta çekmek uğruna yanlış bilgi verilmesi durumu olasıdır. Öte yandan, tüp bebek tedavi yöntemlerinin başarısının, anne adayının yaşına, baba adayının sperm değerlerinin durumuna ve başka birçok faktöre göre değişiklik gösterebileceği akılda tutulmalıdır. Örneğin; annenin yaşının genç olduğu ve tetkiklerinin tamamının norma olduğu, nedeni açıklanamayan kısırlık hastalarında tüp bebek başarı oranı %50'ye çıkabilmektedir. Fakat, yumurta hücresi gelişimi az olan, embriyo gelişimi ve kalitesi yetersiz olan, ileri düzeyde endometriozis hastalığı olan çiftlerde, tüp bebek ile gebe kalabilme şansı %20 oranının altındadır. Buna karşın, hem anne adayının yaşının 40'ın üzerinde olduğu, hem baba adayının spermlerinde ciddi hasarların bulunduğu çiftlerde ise, başarı şansı %10'dan bile düşük olabilir. Bu nedenle, tüp bebek tedavisi almak isteyen çiftler, merkezin tüp bebek başarı oranı konusunda araştırma yaparken, her çift için tüp bebek başarı oranının değişebileceğini bilerek hareket etmelidirler.
2. Tüp Bebek Merkezinde Embriyo Dondurma İşleminin Yapılıp Yapılmadığı
Tüp bebek tedavisi sırasında transfer edilen embriyolardan arta kalanlar, embriyo saklama sistemi olan merkezlerde saklanır. Eğer o ayki tedavi başarısız olmuşsa, saklanan embriyolar daha sonraki aylarda kullanılabilir. Bu avantajı sunabilen merkezlerden tedavi almak, daha mantıklı olacaktır.
3. Tüp Bebek Tedavisi Sonrasında Çoğul Gebelik Oranları
Tüp bebekte, gebelik elde edilebilme şansını arttırmak için çok sayıda embriyo transferi yapılırsa, bu durumda düşük, erken doğum ya da anne karnında bebeklerin ölüm riski artmakta ve tedavi için harcanan emekler boşa gidebilmektedir. Bu nedenle, tüm dünyada tüp bebek tedavi hizmeti veren merkezlere, hastalarına en fazla 3 embriyo transferi yapmaları tavsiye edilmektedir. Öyleyse tedavi alınacak olan merkezin çoğul gebelik (ikiz, üçüz ve dördüz) oranlarının araştırılması gerekmektedir. Başarılı tedavi oranlarına sahip merkezlerin ikiz gebelik oranları ortalama %30- 35'i, üçüz gebelik oranları da %7-8'i aşmamalıdır. Merkezin çoğul gebelik oranları yüksekse, gebelik elde edilse bile düşük ve erken doğum riskinin olduğu hatırlanmalı ve çoğul gebelik oranları yukarıda verdiğimiz sınırları aşmayan bir merkezde tedavi almak tercih edilmelidir.
4. Tedavi Merkezine Ulaşım Kolaylığı
Tüp bebek tedavisi sırasında zaman zaman her gün kontrole gitmeniz gerekebilir. Bu nedenle yukarıda saydığımız kriterleri karşılayan merkezler içinden, yaşadığınız ildeki bir merkezi ya da ulaşımı en kolay olan, başka bir ildeki tedavi merkezini tercih etmelisiniz. Böylece tedavi süreci içinde çok yıpranmadan ve kontrollerinize zamanında gitmek konusunda güçlük çekmeden tedavinizi tamamlayabilirsiniz.

Tüp bebek merkezine gelmeden önce, bazı basit hazırlıklar yapmanız gerekir. Böyle bir girişimden önce bu konuda hekiminiz sizi uyaracaktır.Eğer kullanıyorsanız sigarayı bırakın. Günde 0.4 mg folik asit almaya başlayın. Âdet kanamanızın 3. gününde doğum kontrol hapına başlayın. Kanamanızın başlangıcından itibaren 20. günde Synarel burun spreyine (günde 2 kere 1 püskürtme) başlayın. Kliniğe gelinceye kadar Synarel burun spreyini kullanmaya devam edin. Hastaneye geldiğinizde ultrason incelemesinden sonra yumurtalıklarınızı uyarmaya başlayacağız.Ayrıca diğer bilmeniz gereken önemli bir nokta tedaviye kanamanızın ilk 10 günü içinde herhangi bir günde başlanabileceğidir.Burada faydalı olmak gayesiyle klasik hâle gelmiş bazı ilaçların isimlerini verdik. Bunlar gibi benzeri ilaçlar veya yeni bulunacak ilaçlardan da faydalanılacağı şüphesizdir.
Tedavi ne kadar sürer? Tedavi genelde 10-12 gün kadar sürer. Bu aşamada, belirli aralıklarla ultrason incelemelerine gelmeniz istenecektir. Bu incelemeler, tedavinin sonuna doğru sıklaşır. Yumurtaların yeteri kadar olgunlaştığı kabul edildiği zaman; kanamanızın ilk 10 günü içinde herhangi bir günde, size tarif edilecek bir saatte son bir tedaviye başlanabilir.

Yumurtaların toplanması:
Yumurtaların toplanması döl yolundan yapılan ultrason yardımı ile ameliyathanede gerçekleştiriliyor. Ultrason cihazının ucuna yerleştirilen bir iğne ve iğneye bağlı elektronik bir pompa aracılığıyla yumurtalar toplanıyor. Yumurtaların toplanması aslında oldukça basit bir cerrahi işlemdir.
Aşılama, döllenme ve embriyo gelişimi:
Yumurtalar toplandıktan sonra laboratuvardaki mikroskoplar ile inceleniyor ve her biri olgunluğuna göre derecelendiriliyor. Bir yumurtanın olgunluğu, spermin aşılama zamanını belirliyor. Yumurtaların toplandığı gün, erkek eş mastürbasyon yolu ile meni veriyor.Menideki ileri hareketli spermleri diğer ölü veya güçsüz spermlerden ayırmak için birkaç değişik sperm hazırlama yöntemi kullanılıyor. Bu hareketli spermler toplanan yumurtalar ile birlikte özel besi yerleri içeren kaplara yerleştiriliyor. Bu kaplar anne vücut ortamına ayarlı bir cihazın içinde saklanıyor.Döllenme 15-18 saat sonra tamamlanıyor. Döllenmeden 12 saat sonra döllenmiş yumurta yani embriyo iki hücreye bölünüyor ve hücre sayısı artarak gelişimini sürdürüyor. Embriyo sözcüğü oldukça yaygın olarak kullanılmaktadır. 44-72 saat sonra iki-sekiz hücreli embriyo annenin döl yatağına yerleştirilmeye hazır oluyor.
Embriyonun döl yatağı içine yerleştirilmesi:
Tüp bebek ve mikroenjeksiyon tedavilerinde bir sonraki basamak elde edilen embriyoların döl yatağı içine yerleştirilmesi oluyor.Gelişmiş embriyoların kaliteleri değerlendirilerek uygun sayıda embriyo yerleştirme çubukçuğunun içine almıyor. Bunun ucu döl yatağının boynundan içeri yönlendirilerek embriyolar döl yatağı içine bırakılıyor. Tüm yerleştirme işlemi toplam 10- 20 dakika kadar sürüyor. Yerleştirme sonrasında anne adayına iki saat yatak istirahati öneriliyor. Embriyo yerleştirmesinden 10 gün sonra alman kan örneğinden yapılan hormon testi ile gebelik tespit ediliyor.

Yardımcı üreme tekniği yöntemlerinden tüp bebek tedavisinin dünyada 30, Türkiye'de ise 20 yıldır uygulandığım söyleyebiliriz. Bu güne kadar bütün dünyada 6 milyonun üzerinde bebeğin tüp bebek yöntemi ile dünyaya geldiği ileri sürülmektedir.Genel olarak tüp bebek yöntemi olarak adlandırılan bu tekniklerin ilk kez başarılı şekilde uygulanması, İngiltere'de gerçekleştirilmiş ve Louise Brown adlı bebekl979 yılında dünyaya gelmiştir. Takip eden yıllarda teknikler daha geliştirilerek, yeni ilaçlar uygulanmaya başlanmış ve dünyada binlerce merkezde 150 bin üzerinde çift, bu metotların uygulanmasıyla çocuk sahibi olmuşlardır.Türkiye'de yılda kabaca 40 bin dolayında tüp bebek uygulamasının, sağlık bakanlığınca sertifikalandırılmış, 105 tüp bebek merkezinde yapıldığı bildirilmektedir. Tüp bebek uygulamasında çoğu zaman, çoğul gebelikler nedeni ile erken doğumlar görülmektedir.Bebeklerin doğum zamanı, kilosu gibi etkenlere bağlı olarak, sağlıklı yaşatılabilmesi için günleri bazen de haftaları gerektiren özel bakım uygulamasına ihtiyaç duyulabilir. Gebelerde çoğul gebeliklere bağlı erken doğumlar düşük kilolu bebeklerin doğumu bebeklerin yaşamım tehlikeye sokabilmektedir. Çoğul gebelikler kişilere veya devlet hastanelerinde devlete önemli ekonomik, toplumsal ve ruhsal yükler getirmektedir.Tüp bebek tedavisi ile oluşan gebeliklerde, % 30'un üzerinde ikiz gebelik ve % 10 dolaylarında üçüz gebelik görülmektedir.

Eskiden embriyolar ikinci günde transfer edilirken, 1990'larda üçüncü güne, 2000'lerde ise beşinci güne kadar geliştirme şansına ulaşıldı. Böylece çok iyi gelişmiş embriyolarla gebeliği daha kolay sağlar hâle gelindi. Ancak bu gelişmelere rağmen eskisi gibi çoklu embriyo transferi yapılması karşımıza çoğul gebelik sorununu çıkarmaktadır.."Tüp bebekte çoğul gebelik neden arttı?" sorusunun bütün kesimler tarafından irdelenmesi gerekir. Tüp bebek uygulamalarının ilk dönemlerinde çok sayıda embriyo transferi yapılıyordu. Çünkü o dönemlerde gebelik şansı % 20-%30'lardaydı. Günümüzde gelişen yöntemlerle birlikte gebelik şansı %60-%70'lere çıktı.Diğer yandan embriyo kalitesi ve transfer edilen embriyonun gelişim düzeyi yükseldi.Gelişmelere rağmen gebe kalmazsa diye çok sayıda embriyo transfer edilmesi hem sakıncalı hem de etik değildir diye düşünebiliriz. Günümüzde artık transfer edilen embriyo sayısı ikiyi geçmemelidir. Çünkü transfer edilen embriyo sayısını birden ikiye çıkardığınızda gebelik oranlarınız artarken, ikiden üçe çıkarıldığında başarı artmaz, tersine çoğul gebelik sayısı artar. Bu noktalara dikkat etmek gerekir.

Türkiye'de son yıllarda tüp bebek uygulamalarında çoklu embriyo transferlerinin artması erken doğum ve bebek ölümlerinin en önemli nedeni olarak gösteriliyor. Riskli gebeliklerin önlenebilmesi için tüp bebek uygulamalarında embriyo transferinin üçten ikiye indirilmesini planlamalıyız.Yardımcı üreme tekniği yönteminde uygulanan embriyo transferi işleminde, tek seferde birden fazla embriyonun anne döl yatağına yerleştirilmesi durumunda çoğul gebeliklerin görülebildiğini de biliyoruz. Tüp bebek yönteminin, çoğul gebelikler ve riskli bebekler açısından bir risk faktörü de olduğu bilinmektedir. Türkiye'de geçtiğimiz yıllarda basma yansıyan özellikle Ankara'da bir hastanede görülen yeni doğan ölümlerinde de bunun bir neden olarak belirlendiği ileri sürülmektedir.Tüp bebek merkezlerinin riskli gebenin takip edilebileceği, doğumun ve gerekiyorsa bebeğin yoğun bakımının da yapılabileceği bir merkez olması şarttır diyebiliriz. Bugün bir çoğu poliklinik gibi çalışan tüp bebek merkezlerine, riskli yeni doğanların takibinin yapılabileceği bir yoğun bakım merkezi ile anlaşma yapma zorunluluğu getirilmelidir diye düşünüyoruz. Eğer bu yoğun bakım olanağı sağlanmazsa
anne babalar tüp bebeklerinin büyük bir risk altında olduğunu bilmelidirler.

Aşılama, veya bilimsel adıyla artifisiyel inseminasyon, erkeğin spermlerinin laboratuvar ortamında hazırlandıktan sonra ince özel bir çubuk yardımı ile döl yatağı içine verilmesi işlemidir. Aşılamanın tüp bebek veya mikroenjeksiyon uygulamasından farkı, döl yatağı içine döllenmiş yumurtanın yani embriyo değil, doğrudan spermlerin verilmesidir. Bu şekilde, döllenmenin kadın vücudu içinde gerçekleşmesi beklenir.
Aşılama şu durumlarda uygun bir seçimdir:
Kısırlık süresi kısa olan, kısırlığı açıklayacak belirli bir bozukluk saptanamayan ve sperm analizi normale yakın olan çiftler, inseminasyon yani aşılama için uygun adaylardır.
Ayrıca;
Normal ilişkinin mümkün olmadığı durumlarda, sperm sayı ve hareketliliğinin normalden az ama aşılama için yeterli olduğu hâllerde, döl yatağı ağzına bağlı nedenlerden ötürü gebeliğin oluşmadığı durumlarda da aşılama uygulanabilir.

Aşılama tedavisine karar vermeden önce çiftin kısırlık nedenini araştırmaya yönelik tüm testlerin tamamlanmış olması gerekmektedir.Âdet kanamasının üçüncü gününde, kadının daha fazla sayıda yumurta hücresi üretmesini sağlamak amacıyla hap veya enjeksiyon yoluyla ilaç tedavisine başlanır.Yumurta hücresini içeren folikül denen oluşumun gelişimi, belirli aralıklarla yapılan ultrasonografiler ile takip edilir. Bu evre yaklaşık 10-14 gün kadar sürer.Foliküller istenilen büyüklüğe ulaştığında çatlatma iğnesi uygulanır.Çatlatma iğnesinden 32-36 saat kadar sonra erkek sperm örneği verir. Örnek verirken tercih edilen yöntem mastürbasyon olmalıdır. Alman sperm laboratuvarda hazırlandıktan sonra özel ince plastik bir çubuk yardımı ile kadının döl yatağı içine verilir. Bu yöntemde kadın hiç acı duymaz. İki hafta sonra âdet kanaması olmaz ise gebelik testi yapılır.
Aşılama tedavisi ile gebelik şansını arttırabilmek için:
- İlaçlarınızı hekiminizin söylediği zamanlarda yaptırın.
- Aşılama işleminden önce en az üç gün süreyle cinsel ilişkide bulunmayın.
- İşlem sonrası verilecek olan ilaçları düzenli kullanın.
- Aşılama sonrası cinsel ilişkide bulunulması başarı şansını artırır.

Anne adayları tüp bebekte olduğu gibi aşılamada da başarı oranını bilmek ister. Altta yatan kısırlık nedenine bağlı olarak gebelik şansında normal ilişkiye oranla, yüzde 5 ile 20 arasında bir artış beklenebilir. Şans, uygulama sayısı ile birlikte biraz daha artar.Tüplerin tıkalı olduğu, döl yatağı içinde yapışıklıkların bulunduğu, sperm sayısının 10 milyon/ ml'den az olduğu durumlarda aşılama yapılmamalıdır. 40 yaşından büyük kadınlarda, kısırlık süresinin üç yıldan uzun olduğu durumlarda, Yumurtalık kapasitesinin düşük olduğu düşünülen kadınlarda, hafif endometriozis olgularında, başarı şansı düşük olacağı için aşılama tercih edilmez. Kural olmamakla birlikte dört defadan fazla aşılama yapılmamalıdır ! En azından hastanın ruhsal durumunu zorlamamak için üç defadan sonra ara vermek uygundur diye düşünebiliriz.

Bu uygulamalarda esas amaç, erkek spermi ile kadın yumurtasını laboratuvarlardaki özel ortamlarda bir araya getirerek döllenmenin sağlanması ve embriyo denilen insanı oluşturma potansiyelindeki ilk hücreleri oluşturmaktır. Yani bu işlem doğanın bir çeşit taklididir.Embriyo oluşturulduktan sonra bu hücreler özel yollarla yukarıda ayrıntılı olarak değindiğimiz gibi, döl yatağı içine konulmakta ve gebeliğin oluşması beklenmektedir.Bu girişimlerin hepsi 2-4 günlük bir süreyi kaplamakta, genel görüşün aksine, bebekler özel tüplerde gelişmekte, gebelik oluştuğu takdirde normal gebelik gibi anne rahminde gelişmektedirler. Diğer bir değişle metot sadece anne adayında, gebelik oluşturulabilmesi için uygulanan bir teknik olup bundan sonra her şey doğal seyrini takip etmektedir. Başarılı merkezlerin sayısı az olduğundan, tedavi şansını elde etmek için bazen birkaç sene sıra beklemek de ger ekebilmektedir.Tüp bebek uygulama merkezleri hastalarım değerlendirdikten sonra onları bekleme listesine almakta ve sıraları gelince ilaç tedavisine başlamaktadır. Bu ilaçların kullanılmasında amaç tedavi ayında oldukça fazla sayıda yumurtanın olgunlaştırılmasıdır. Hastaya özel ilaç uygulaması ile elde edilen yumurtaların kalitelerin arttırılması başarıda önemli rol oynamaktadır. Yeterli olgun yumurta olgunlaşmasına ultrason ve hormon tetkikli bir karar verilip, yumurtalar döl yolundan uygulanan ultrason yardımı ile özel tüplere alınır ve yine özel sıvılarda kadının kocasından alınarak hazırlanmış spermlerle birleştirilir.Yumurtalar ve spermler normal ise, döllenme 16-18 saat içerisinde sıcaklık, nem ve içinde dolaşan gaz oram yönünden insan vücuduna benzeyen sistemlerle gelişir; ve 36- 48 saat içerisinde embriyo oluşur. Bu embriyolar rahim içine yerleştirilir ve gebeliğin oluşup oluşmadığı transferi takiben 12-14 gün içinde ortaya çıkar.